De Staatsregeling van 1798
Op 4 mei 1798 trad de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk in werking als eerste grondwet van Nederland. Drie dagen eerder had de Constituerende Vergadering de uitslag van het referendum van 23 april bekendgemaakt: een ruime meerderheid van de kiesgerechtigden had vóór het ontwerp van de Staatsregeling gestemd. De Bataafse Revolutie was voltooid.
Totstandkoming
De Nationale Vergadering, het eerste Nederlandse parlement, had als belangrijkste taak om een grondwet uit te vaardigen voor de nieuwe republiek. Uit hun midden benoemden de parlementariërs een commissie om deze klus te klaren. De grote onderlinge verdeeldheid leidde uiteindelijk tot een tekst van bijna 1000 artikelen, bijgenaamd Het Dikke Boek. In een referendum in augustus 1797 wees de bevolking dit ontwerp massaal af.
Op 1 september van dat jaar trad een nieuwe Nationale Vergadering aan. Men was zich ervan bewust dat er iets moest gebeuren, maar de tegenstellingen waren onoverbrugbaar. Uiteindelijk werd met steun van Frankrijk een complot beraamd door radicale democraten om hun tegenstanders uit het parlement te verwijderen. Na deze geweldloze coup van 22 januari 1798 was de weg vrij om een verbeterde constitutie te ontwerpen, die wel door kiezers werd geaccepteerd. In juni volgde een nieuwe coup waarbij de radicalen op hun beurt werden afgezet. Hun Staatsregeling bleef echter intact.
Inhoud
Er zijn twee belangrijke begrippen die de tekst van de Staatsregeling in sterke mate hebben beïnvloed. Het eerste was het Maatschappelijk Verdrag (ook wel bekend als het Sociaal Contract), dat was ontwikkeld door onder anderen de Franse filosoof Rousseau. Volgens hem diende de maatschappij gebaseerd te zijn op een overeenkomst waarin de burgers hun natuurlijke vrijheid opgaven en daarvoor een burgerlijke vrijheid terugkregen. Deze vrijheid kwam voort uit de Algemene Wil en was gebaseerd op de soevereiniteit van het volk.
Het tweede was de Trias Politica, het beginsel dat de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht gescheiden moesten zijn. Deze leer was bedacht door de eveneens Franse denker Montesquieu.
De Staatsregeling was een van de modernste en vooruitstrevendste grondwetten van haar tijd. De principes van het moderne Nederland waren hierin vastgelegd: een eenheidsstaat, gelijke rechten voor burgers, machtenscheiding, individueel kiesrecht, en scheiding van kerk en staat.
Historicus Wijnand Mijnhardt noemde haar zelfs “de mooiste grondwet die Nederland ooit heeft gekend”. Jammer genoeg is er maar weinig aandacht voor dit historische document. Zowel in 1998 als 2023 werd de Staatsregeling simpelweg genegeerd. De officiële vieringen rondom de Grondwet in die jaren betrof de herdenking van Thorbeckes grondwet van 1848 (die zich overigens wel liet inspireren door de Staatsregeling). Hopelijk komt hier in de toekomst verandering in.
Literatuur
Joost Rosendaal, De Nederlandse Revolutie. Vrijheid, volk en vaderland, 1783-1799, Nijmegen: Vantilt, 2005
Joost Rosendaal, Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798. De eerste grondwet van Nederland, Nijmegen: Vantilt, 2005
Joris Oddens, Pioniers in schaduwbeeld. Het eerste parlement van Nederland, 1796-1798, Nijmegen: Vantilt, 2012
Op 4 mei 1798 trad de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk in werking als eerste grondwet van Nederland. Drie dagen eerder had de Constituerende Vergadering de uitslag van het referendum van 23 april bekendgemaakt: een ruime meerderheid van de kiesgerechtigden had vóór het ontwerp van de Staatsregeling gestemd. De Bataafse Revolutie was voltooid.
Totstandkoming
De Nationale Vergadering, het eerste Nederlandse parlement, had als belangrijkste taak om een grondwet uit te vaardigen voor de nieuwe republiek. Uit hun midden benoemden de parlementariërs een commissie om deze klus te klaren. De grote onderlinge verdeeldheid leidde uiteindelijk tot een tekst van bijna 1000 artikelen, bijgenaamd Het Dikke Boek. In een referendum in augustus 1797 wees de bevolking dit ontwerp massaal af.
Op 1 september van dat jaar trad een nieuwe Nationale Vergadering aan. Men was zich ervan bewust dat er iets moest gebeuren, maar de tegenstellingen waren onoverbrugbaar. Uiteindelijk werd met steun van Frankrijk een complot beraamd door radicale democraten om hun tegenstanders uit het parlement te verwijderen. Na deze geweldloze coup van 22 januari 1798 was de weg vrij om een verbeterde constitutie te ontwerpen, die wel door kiezers werd geaccepteerd. In juni volgde een nieuwe coup waarbij de radicalen op hun beurt werden afgezet. Hun Staatsregeling bleef echter intact.
Inhoud
Er zijn twee belangrijke begrippen die de tekst van de Staatsregeling in sterke mate hebben beïnvloed. Het eerste was het Maatschappelijk Verdrag (ook wel bekend als het Sociaal Contract), dat was ontwikkeld door onder anderen de Franse filosoof Rousseau. Volgens hem diende de maatschappij gebaseerd te zijn op een overeenkomst waarin de burgers hun natuurlijke vrijheid opgaven en daarvoor een burgerlijke vrijheid terugkregen. Deze vrijheid kwam voort uit de Algemene Wil en was gebaseerd op de soevereiniteit van het volk.
Het tweede was de Trias Politica, het beginsel dat de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht gescheiden moesten zijn. Deze leer was bedacht door de eveneens Franse denker Montesquieu.
De Staatsregeling was een van de modernste en vooruitstrevendste grondwetten van haar tijd. De principes van het moderne Nederland waren hierin vastgelegd: een eenheidsstaat, gelijke rechten voor burgers, machtenscheiding, individueel kiesrecht, en scheiding van kerk en staat.
Historicus Wijnand Mijnhardt noemde haar zelfs “de mooiste grondwet die Nederland ooit heeft gekend”. Jammer genoeg is er maar weinig aandacht voor dit historische document. Zowel in 1998 als 2023 werd de Staatsregeling simpelweg genegeerd. De officiële vieringen rondom de Grondwet in die jaren betrof de herdenking van Thorbeckes grondwet van 1848 (die zich overigens wel liet inspireren door de Staatsregeling). Hopelijk komt hier in de toekomst verandering in.
Literatuur
Joost Rosendaal, De Nederlandse Revolutie. Vrijheid, volk en vaderland, 1783-1799, Nijmegen: Vantilt, 2005
Joost Rosendaal, Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798. De eerste grondwet van Nederland, Nijmegen: Vantilt, 2005
Joris Oddens, Pioniers in schaduwbeeld. Het eerste parlement van Nederland, 1796-1798, Nijmegen: Vantilt, 2012