Het Plakkaat van Verlatinge
Op 26 juli 1581 ondertekenden de Staten-Generaal van de Verenigde Nederlanden het Plakkaat van Verlatinge. Hiermee verklaarden zij de Spaanse koning Filips II vervallen van diens gezag over de Nederlanden: ze erkenden hem niet langer als hun vorst. Deze historische gebeurtenis kan worden gezien als de Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring.
Aanloop
Begin 16e eeuw waren de Nederlanden, een bestuurlijke lappendeken gevormd door grofweg de huidige Benelux plus het noordelijkste deel van Frankrijk, onder het gezag van de Habsburgers gekomen. Karel V, koning van Spanje en keizer van het Heilige Roomse Rijk, was tevens heer der Nederlanden. Al onder zijn bewind begon er frictie te ontstaan tussen lokale elites en het centrale gezag. De toenemende centralisering werd gezien als een schending van eeuwenoude afspraken tussen vorst en volk omtrent privileges en autonomie. Ook groeide de onvrede over de permanente aanwezigheid van soldaten, de belastingdruk, en de religieuze onderdrukking van protestanten.
Nadat Karel was afgetreden en zijn zoon Filips het stokje had overgenomen werd de verwijdering steeds groter, tot het uiteindelijk escaleerde: de Nederlanden kwamen in opstand. Aanvankelijk was de strijd niet gericht tegen de koning zelf, maar tegen zijn kwaadaardige adviseurs en vertegenwoordigers (landvoogden). Maar naarmate de tijd vorderde werd dit steeds lastiger vol te houden.
Toenemende vereniging en verwijdering
De strijd tegen een gezamenlijke vijand leidde ertoe dat de opstandige provincies steeds meer gingen samenwerken. In navolging van het gewest Holland, waar op 19 juli 1572 de eerste vrije statenvergadering bijeenkwam, begonnen ook andere provincies zelfstandig hun provinciale staten te laten vergaderen. Uiteindelijk kwamen ook de Staten-Generaal (de vergadering van afgevaardigden van de provincies) bijeen, en op 8 november 1576 werd de Pacificatie van Gent gesloten: een verdrag tussen vijftien van de zeventien gewesten, waarin zij zonder tussenkomst van de landsheer besluiten namen over vrede en over hun politieke toekomst.
Deze eenheid hield uiteindelijk geen stand. Onenigheid over het conflict met de koning en over de godsdienstkwestie leidde tot een splitsing. Enkele zuidelijke provincies sloten op 6 januari 1579 de Unie van Atrecht (Arras), waarin zij zich verzoenden met het Spaanse gezag en het protestantisme verboden. Dit zette de noordelijke provincies ertoe aan op 23 januari hun eigen bondgenootschap aan te gaan, de Unie van Utrecht. Dit verdrag, waarmee een verregaande samenwerking tussen de gewesten werd afgesproken, fungeerde tot 1795 de facto als de grondwet van de Republiek der Verenigde Nederlanden.
Het Plakkaat
Na de vereniging van de opstandige gewesten volgde twee jaar later de afscheiding. Omdat Filips zich als een tiran had gedragen en zich niet aan zijn eed had gehouden, kwamen de Staten tot de conclusie dat hen geen andere keus restte dan de koning zijn soevereiniteit te ontnemen. De onderdanen zijn er niet ten behoeve van de vorst, maar de vorst is er voor zijn onderdanen, en die onderdanen hebben het recht in opstand te komen als de vorst zijn verplichtingen niet nakomt, zo stelden zij.
Op het moment van afkondiging werd Filips overigens al niet meer als landsheer gezien. Sterker, men was al bezig een vervanger te zoeken, en die leek ook gevonden: de broer van de Franse koning, de hertog van Anjou. Uiteindelijk bleek dit toch niet de juiste persoon voor deze functie. Ook pogingen met andere ‘kandidaten’ liepen op niets uit. Dit leidde ertoe dat de Staten-Generaal het belangrijkste bestuurlijke orgaan werden, en de Nederlanden een republiek zonder staatshoofd. De soevereiniteit zou voortaan bij de Staten van de zeven provincies liggen.
Literatuur
Paul Brood & Raymond Kubben (eds.), The Act of Abjuration. Inspired and inspirational, Nijmegen: Wolf Legal Publishers, 2011
Nicolette Mout, Plakkaat van Verlatinge, Groningen: Historische Uitgeverij, 2018
Anton van Hooff, Het Plakkaat van Verlatinge. De eerste onafhankelijkheidsverklaring, Utrecht: Uitgeverij Omniboek, 2018