Corte Verthooninge
Te midden van een politieke en existentiële crisis moesten de Hollandse regenten een rechtvaardiging vinden om het heft in eigen handen te nemen en de opstand van de ondergang te redden. Onbedoeld deden ze daarbij iets wat de loop van de geschiedenis zou veranderen: een republiek stichten.
Opstand in crisis
Het waren moeilijke jaren geweest voor de Nederlandse opstandelingen. In de jaren 1570 was het nog gelukt om de Spaanse overheersing grotendeels af te schudden. Even leek het erop in 1577 dat er verzoening zou komen, maar de wapenstilstand leidde niet tot een duurzame vrede. Daarna leek alles mis te gaan voor Nederland. Eerst viel het broze bondgenootschap tussen Nederlandse katholieken en protestanten uit elkaar, waardoor vele steden en gewesten overliepen naar Spaanse zijde. Daarna volgde de ene militaire tegenslag op de andere.
Met niets meer te verliezen had de Staten-Generaal zich onafhankelijk verklaard in 1581. Het nieuws werd er alleen niet beter op. In 1584 werd Willem van Oranje in Delft vermoord. Datzelfde jaar vielen de machtige Vlaamse handelssteden Brugge en Gent in Spaanse handen. Het volgende jaar was zo mogelijk nog rampzaliger: de traditionele hoofdstad van de Nederlanden, Brussel, en de belangrijkste handelsstad, Antwerpen, gingen eveneens verloren. Duizenden protestanten vluchtten naar het noorden. De opstand verkeerde in diepe crisis.
Een nieuwe vorst?
Het rompstaatje dat overbleef had zijn zwaartepunt in Holland, maar het was onduidelijk wie de leiding had. Met een groot gevoel van urgentie begon de zoektocht naar een nieuwe soevereine vorst. Koning Hendrik III van Frankrijk wilde niet. Koningin Elizabeth I van Engeland evenmin, maar ze was wel bereid om een plaatsvervanger te sturen: Robert Dudley, graaf van Leicester. Hij was een overtuigd calvinist en bracht een enorme zak Engels geld mee, wat hem in sommige kringen meteen populair maakte.
Maar de Staten van Holland dachten ondertussen ook aan hun eigen positie. Leicester kreeg dan wel de titel van gouverneur-generaal, hij kreeg ook een door de Staten benoemde tegenspeler. De keuze viel op de pensionaris van Rotterdam, een kundige bestuurder die bijna van begin af aan bij de opstand betrokken was geweest: Johan van Oldenbarnevelt.
Botsing met Leicester
Vanaf het moment dat beiden in functie waren, in februari 1586, was er spanning tussen hen. Er waren praktische meningsverschillen, bijvoorbeeld over handel met de vijand, maar er was ook een fundamenteel verschil van inzicht. Leicester wilde een centraal gezag in Utrecht stichten, waar hij de autoriteit van een vorst zou uitoefenen. De Staten van Holland wilden vooral hun eigen privileges en onafhankelijkheid beschermen. Bovendien vertrouwden ze de radicale Vlaamse calvinisten, die zich unaniem achter Leicester geschaard hadden, voor geen meter.
Begin 1587, terwijl Leicester in Engeland was, gaf een omgekochte Engelse commandant Deventer over aan de Spanjaarden. Dit was voor Van Oldenbarnevelt de druppel. De Engelsen waren niet alleen incompetent, maar ook onbetrouwbaar. Met vliegensvlug handelen wist hij de controle over het leger te krijgen, en zo Leicester buitenspel te zetten. Omdat dit zou kunnen worden gezien als een staatsgreep was het belangrijk om zijn handelen te rechtvaardigen. Hij richtte zich hiervoor tot François Vranck, de pensionaris van Gouda, om een verdediging te schrijven. In oktober 1587 werd de Corte Verthooninge in Rotterdam uitgegeven.
Een oude nieuwe staat
De Corte Verthooninge komt niet vaak ter sprake als het gaat over de Nederlandse geschiedenis, of over de geschiedenis van staatsrecht in het algemeen. Niet heel verwonderlijk, want wie het leest valt meteen op wat een conservatief document het eigenlijk is. Het gaat veel over de eeuwenoude verhoudingen tussen de graaf van Holland en de Staten. De graaf had altijd respect gehad voor de privileges van de steden en de edelen. Sterker nog, de soevereiniteit van het gewest lag eigenlijk bij deze groepen, en was slechts voorwaardelijk overgedragen aan de graaf. In geval van een tirannieke of afwezige graaf hadden zij het volste recht om hun soevereiniteit op te eisen. En, zo meende Vranck, omdat de rest van de burgers zich zonder protest schikken naar de besluiten van de vroedschappen en plattelandsadel, en de Staten deze lichamen vertegenwoordigen, was de conclusie overduidelijk: de Staten zijn soeverein!
Het is latere historici niet ontgaan dat dit zowel een argument kon zijn tegen een soevereine vorst als tegen volkssoevereiniteit. De Vlaamse calvinisten, die Leicester in de Utrechtse Staten had geïnstalleerd, waren van mening dat de calvinistische gemeente het soevereine lichaam moest zijn, dat eigen vertegenwoordigers koos. Maar hun onvoorwaardelijke steun voor Leicester verried ook dat ze geen bezwaar hadden tegen een dictatuur. Hun versie van volkssoevereiniteit leek meer op een koning die tijdens een conflict met de adel zich opwerpt als beschermer van het gewone volk.
De reactie van Vranck op de Utrechtse calvinisten was echter niet om de notie van volkssoevereiniteit helemaal van tafel te vegen. Hij wees erop dat een vertegenwoordigend orgaan, bestaande uit meerdere personen, altijd zal handelen in het algemeen belang in plaats van individuele eigenbelangen. Maar belangrijker nog is de reden die Vranck aanvoerde voor waarom de Staten zich met recht soeverein mogen noemen: zij zijn de vertegenwoordigers van het volk, niet Leicester.
Republiek geboren
Johan van Oldenbarnevelt slaagde erin de strijd met Leicester uiteindelijk te winnen. Onder zijn leiding wist de opstand te overleven en zelfs het tij te keren. Pas twee decennia later zou Hugo de Groot het woord “republiek” laten vallen om de nieuwe staat te beschrijven, maar de Corte Verthooninge kan gezien worden als het begin van republikeins bestuur in Nederland. Latere republikeinse denkers zouden vaak naar het document terug verwijzen. Zelfs de Patriotten rechtvaardigden hun zaak door erop te wijzen dat een regering in Nederland, volgens de Corte Verthooninge, het volk hoort te vertegenwoordigen.
De Corte Verthooninge en zijn plaats in de Nederlandse geschiedenis laten aan de ene kant zien dat verandering niet van de ene op de andere dag gebeurt. Het is een schakel in de lange weg van de middeleeuwse standenmaatschappij naar democratie. Aan de andere kant zien we hoe natuurlijk de republiek in het verlengde lag van de Nederlandse geschiedenis. Het was het enige mogelijke antwoord op de vraag wat Nederland was, en waar het naartoe wilde.
Literatuur
Jonathan Israel, The Dutch Republic. Its rise, greatness, and fall, 1477-1806, Oxford: Clarendon Press, 1998 (Nederlandse editie: De Republiek, 1477-1806, vertaling Bert Smilde, Franeker: Uitgeverij Van Wijnen, 2020).
Ben Knapen, De man en zijn staat, Johan van Oldenbarnevelt, 1547 – 1619, Amsterdam: Prometheus, 2019.
Pieter Geyl, Interpretatie van de deductie, in “Bijdragen voor de geschiedenis der Nederlanden”, deel 12, p. 44, 1957.
Robert Fruin, Motley's Geschiedenis der Vereenigde Nederlanden, in “Verspreide Geschriften”, deel 3, p. 118, 1901.