In deze periode was er vrijwel continu een politieke strijd tussen twee stromingen: de staatsgezinden, die de macht bij de in de stedelijke en provinciale besturen zittende regenten wilden houden, en de prinsgezinden of orangisten, die juist meer macht voor de Oranje-stadhouders nastreefden. De staatsgezinden waren vooral beducht voor de monarchale ambities van de Oranjes. Met name in tijden van vrede, zoals tijdens het Twaalfjarig Bestand en na de Vrede van Münster, werden de tegenstellingen scherper. Dieptepunten waren de executie van Johan van Oldenbarnevelt in 1619 en natuurlijk het lynchen van de gebroeders De Witt in het rampjaar 1672.
In de loop van de 18e eeuw kwam een nieuwe politieke beweging op, die zich zowel tegen de regenten als de stadhouder afzette: de patriotten. Geïnspireerd door de Verlichting en de Amerikaanse Revolutie eisten zij inspraak in en democratisering van het bestuur en vrijheid van meningsuiting en vergadering. Na aanvankelijk veel tegenwerking maakten zij met hulp van Franse revolutionairen een radicaal einde aan het oude bestel. Jammer genoeg was hun Bataafse Republiek geen lang leven beschoren. Uiteindelijk werd besloten om van Nederland een monarchie te maken, met de zoon van de laatste stadhouder als eerste koning.
Over deze periode in onze geschiedenis is een hoop geschreven. Om de republikeinse lezer daar enigszins wegwijs in te maken is er nu deze literatuurlijst. Daarin is ook aandacht besteed aan de hedendaagse onderwerpen. Verder proberen wij met de rubriek Republiek Vroeger & Nu één en ander inzichtelijk te maken. Wij wensen u veel leesplezier toe!
Disclaimer
Bij de samenstelling van deze lijst is niet geprobeerd te streven naar volledigheid, aangezien het ons niet nodig leek om over één specifiek onderwerp of persoon meerdere boeken op de lijst te hebben staan. Dus is meestal gekozen voor het recentste boek, en bij twijfel voor het vermoedelijk interessantste. Verder zijn geen boeken opgenomen die grofweg ouder dan 30 jaar zijn.
Ook is dus niet alles van de oude lijst (juli 2011) overgenomen, wegens gedateerd, hetzelfde onderwerp (heel veel Bernhard), of gewoon niet relevant of interessant.
Opstand/Republiek der Verenigde Nederlanden
Simon Schama, The Embarrassment of Riches. An Interpretation of Dutch Culture in the Golden Age, New York: Vintage Books, 1997 (Nederlandse editie: Overvloed en onbehagen. De Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw, vertaling Eugène Dabekaussen, Amsterdam: Atlas Contact, 2017)
Jonathan Israel, The Dutch Republic. Its rise, greatness, and fall, 1477-1806, Oxford: Clarendon Press, 1998 (Nederlandse editie: De Republiek, 1477-1806, vertaling Bert Smilde, Franeker: Uitgeverij Van Wijnen, 2020)
S. Groenveld, Unie – Bestand – Vrede. Drie fundamentele wetten van de Republiek der Verenigde Nederlanden, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2009
De deductie van Johan de Witt. Manifest van de ware vrijheid, ingeleid en hertaald door Serge ter Braake, Arnhem: Sonsbeek Publishers, 2011 (origineel gepubliceerd in 1654)
Ronald Prud’homme van Reine, Moordenaars van Jan de Witt. De zwartste bladzijde van de Gouden Eeuw, Amsterdam: De Arbeiderspers, 2013
Arthur Weststeijn, De radicale republiek. Johan en Pieter de la Court. Dwarse denkers uit de Gouden Eeuw, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2013
Gerard Noodt, Over de soevereiniteit van het volk, vertaald door Hans van Cuijlenborg, Amsterdam: Elsevier Boeken, 2017 (origineel gepubliceerd in 1699)
Ben Knapen, De man en zijn staat. Johan van Oldenbarnevelt, 1547-1619, Amsterdam: Prometheus, 2018
Nicolette Mout, Plakkaat van Verlatinge, Groningen: Historische Uitgeverij, 2018
Maarten Prak, Gouden Eeuw. Het raadsel van de Republiek, Amsterdam: Boom, 2018
Wilfried Uitterhoeve, De zaak Oldenbarnevelt. Val, proces en executie, Nijmegen: Vantilt, 2019
Henk Nellen, Geen vredestichter is zonder tegensprekers. Hugo de Groot, geleerde, staatsman, verguisd verzoener, Amsterdam: Athenaeum, 2021
Franciscus van den Enden, Vrije staatkundige stellingen, ingeleid en vertaald door C.L. Vermeulen, Gorredijk: Noordboek, 2022 (origineel anoniem gepubliceerd in 1665)
Jaap de Haan, De eerste minister van de Republiek. De Hollandse raadpensionaris in de zeventiende eeuw, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2024
Luc Panhuysen, De ware vrijheid. De levens van Johan en Cornelis de Witt, Amsterdam: Atlas Contact, 2025
Patriotten/Bataafse Revolutie
Simon Schama, Patriots and liberators. Revolution in the Netherlands, 1780-1813, London: Harper Perennial, 1992 (Nederlandse editie: Patriotten en bevrijders. Revolutie in de noordelijke Nederlanden, 1780-1813, vertaling Ger Groot, Amsterdam: Olympus, 2005)
Stephan Klein, Patriots Republikanisme. Politieke cultuur in Nederland (1766-1787), Amsterdam: Amsterdam University Press, 1995
H.M. Beliën, D. van der Horst & G.J. van Setten (red.), Nederlanders van het eerste uur. Het ontstaan van het moderne Nederland, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 1996
Gerrit Paape, De Bataafsche Republiek, bezorgd door Peter Altena m.m.v. Mireille Oostindië, Nijmegen: Vantilt, 1998 (origineel gepubliceerd in 1798)
P.J.H.M. Theeuwen, Pieter ’t Hoen en De Post van den Neder-Rhijn (1781-1787). Een bijdrage tot de kennis van de Nederlandse geschiedenis in het laatste kwart van de achttiende eeuw, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2002
Joost Rosendaal, Bataven! Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk, 1787-1795, Nijmegen: Vantilt, 2003
E.J. Vles, Pieter Paulus (1753-1796). Patriot en staatsman, Amsterdam: De Bataafsche Leeuw, 2004
Joost Rosendaal, De Nederlandse Revolutie. Vrijheid, volk en vaderland, 1783-1799, Nijmegen: Vantilt, 2005
Joost Rosendaal, Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798. De eerste grondwet van Nederland, Nijmegen: Vantilt, 2005
J. Hallebeek en A.J.B. Sirks (red.), Nederland in Franse schaduw. Recht en bestuur in het Koninkrijk Holland (1806-1810), Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2006
Arianne Baggerman, De wondere wereld van Otto van Eck. Een cultuurgeschiedenis van de Bataafse Revolutie, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2009
Wilfried Uitterhoeve, Cornelis Kraijenhoff, 1758-1840. Een loopbaan onder vijf regeervormen, Nijmegen: Vantilt, 2009
Jacques Baartmans, Robert Jasper baron van der Capellen tot den Marsch (1743-1814). Regent, democraat, huisvader, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2010
Peter Altena, Gerrit Paape (1725-1803). Levens en werken, Nijmegen: Vantilt, 2012
Edwina Hagen, President van Nederland. Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825), Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2012
Joris Oddens, Pioniers in schaduwbeeld. Het eerste parlement van Nederland, 1796-1798, Nijmegen: Vantilt, 2012
Joost Rosendaal, Tot nut van Nederland. Polarisatie en revolutie in een grensgebied, 1783-1787, Nijmegen: Vantilt, 2012
Mart Rutjes, Door gelijkheid gegrepen. Democratie, burgerschap en staat in Nederland, 1795-1801, Nijmegen: Vantilt, 2012
Wilfried Uitterhoeve, Koning, keizer, admiraal. 1810: De ondergang van het Koninkrijk Holland, Nijmegen: Vantilt, 2012
Frans Grijzenhout, Niek van Sas, Wyger Velema (red.), Het Bataafs experiment. Politiek en cultuur rond 1800, Nijmegen: Vantilt, 2013
Wilfried Uitterhoeve, 1813 – Haagse bluf. De korte chaos van de vrijwording, Nijmegen: Vantilt, 2013
Joan Derk van der Capellen tot den Pol, Aan het Volk van Nederland, ingeleid door Ewout Klei, Amsterdam: Elsevier Boeken, 2016 (origineel anoniem gepubliceerd in 1781)
Olaf van Nimwegen, De Nederlandse burgeroorlog (1748-1815), Amsterdam: Prometheus, 2017
Jan Postma, Alexander Gogel (1765-1821). Grondlegger van de Nederlandse staat, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2017
Jos de Jong, Democratie in kinderschoenen. Twee referenda over de eerste Nederlandse grondwet 1797-1798, Nijmegen: Vantilt, 2018
Peter Tomson, Cornelis van Foreest. Beginselvast bestuurder in een tijdperk van revoluties (1756-1825), Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2021
Tanja Wassenberg, Jacob Blauw (1759-1829). Rebelleren voor vrijheid en vaderland, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2022
Hans Redeker, Herman Willem Daendels (1762-1818). De kleine Napoleon, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2023
Sandra Langereis, Machineman. De tijden van Eise Eisinga, Amsterdam: De Bezige Bij, 2024
Luc Panhuysen, De Burgerbaron. Joan Derk van der Capellen en het begin van de democratie, Amsterdam: Atlas Contact, 2024
Daan Alkemade, Radicale democratie. Pieter Vreede (1750-1837) en de Nederlandse Revolutie, Amsterdam: Boom, 2025
Jan-Karel Kwisthout, Republikein zonder republiek. Cornelis Pieter Chastelein (1748-1806), patriot en pamfletschrijver, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2025
Joost Rosendaal, Het Oranjecomplot. 1799 – Spionage, verraad en de strijd om Nederland, Amsterdam: Boom, 2025
Erik Jacobs, Hartslag van een revolutie. Pers en politiek in de Bataafse republiek (1795-1802), Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2026
Modern republicanisme
Tom Rooduijn (red.) (m.m.v. het Republikeins Genootschap en het Nieuw Republikeins Genootschap), De Republiek der Nederlanden. Pleidooien voor het afschaffen van de monarchie, Amsterdam: De Bezige Bij, 1998
L. Prakke en A.J. Nieuwenhuis (red.), Publikaties van de Staatsrechtkring #18: Monarchie en Republiek, Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink, 2000
Hans van den Bergh (m.m.v. Pierre Vinken), Klein republikeins handboek, Amsterdam: Boom, 2002 (in 2013 bewerkt en geactualiseerd door Gerard Aalders en heruitgegeven door het Nieuw Republikeins Genootschap)
Pierre Vinken, Republikeins citatenboek, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2002
H.U. Jessurun d’Oliveira e.a., Grondwet van de Republiek Nederland: drie modellen, Amsterdam: Prometheus, 2004
Hans van den Bergh, Doe het niet, Alex! Alle redenen om voorgoed af te zien van het koningschap, Amsterdam: Uitgeverij Meulenhoff, 2011
Bob Elbracht, Argumenteren tegen de monarchie, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2011
Arnold Molier. Oranje boven. De greep van de monarchie op kerk en staat, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2011
Gerard Aalders, Weg met de koning! Twee eeuwen majesteitsschennis in Nederland, Den Haag: Uitgeverij Van Brug, 2016
Wijnand Mijnhardt, Een republikeinse erfenis, afscheidscollege Universiteit Utrecht, 2019
Gerard Aalders, De voordelen van de monarchie, Meppel: Just Publishers, 2025
Oranjedynastie/Monarchie
Joris Abeling, Teloorgang en wederopstanding van de Nederlandse monarchie (1848-1898), Amsterdam: Prometheus, 1996
Wout Troost, Stadhouder-koning Willem III. Een politieke biografie, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2001
Eillert Meeter, Willem I, Willem II. Kranten, kerkers en koningen, Soesterberg: Uitgeverij Aspekt, 2002 (origineel in het Engels gepubliceerd in 1857)
Philip Dröge, Het Oranjekapitaal. Een onderzoek naar het vermogen van de invloedrijkste familie van Nederland, Amsterdam: Vassallucci, 2004
A.Th. van Deursen, Maurits van Nassau. De winnaar die faalde, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2005
B.P. Vermeulen, A.P. Krijnen, D.A. Roos (red.), De koning in het Nederlandse staatsrecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri, 2005
D.J. Elzinga (red.), De constitutionele monarchie in een veranderend Europa, Alphen aan den Rijn: Kluwer, 2006
Marijke Bruggeman, Nassau en de macht van Oranje. De strijd van de Friese Nassaus voor hun rechten, 1702-1747, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2007
Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra, ‘Vertel dit toch aan niemand’. Leven aan het hof, Amsterdam: Mouria, 2007
Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra, Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren. Ooggetuigen van de koningen van Nederland, 1813-1890, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2010
Carla van Baalen e.a. (red.), De Republiek van Oranje 1813-2013. Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2013, Amsterdam: Boom, 2013
Jeroen Koch, Koning Willem I, 1772-1843, Amsterdam: Boom, 2013
Jeroen van Zanten, Koning Willem II, 1792-1849, Amsterdam: Boom, 2013
Dik van der Meulen, Koning Willem III, 1817-1890, Amsterdam: Boom, 2013
Wilfried Uitterhoeve, ‘Een innige vereeniging’. Naar één koninkrijk van Nederland en België in 1815, Nijmegen: Vantilt, 2015
Jolande Withuis, Juliana. Vorstin in een mannenwereld, Amsterdam: De Bezige Bij, 2016
Zet van Wander, Spuwen in de koninginnesoep. Elf interviews met ‘Mensen rond de troon’, Rotterdam: Mijnbestseller, 2017
Gerard Aalders, Wilhelmina. Mythe, fictie en werkelijkheid, Meppel: Just Publishers, 2018
Fred Jagtenberg, Willem IV. Stadhouder in roerige tijden, 1711-1751, Nijmegen: Vantilt, 2018
Laurien Hansma, Oranje driften. Orangisme in de Nederlandse politieke cultuur, 1780-1813, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2019
Paul Bovend’Eert, De koning en de monarchie. Toekomstbestendig?, Deventer: Wolters Kluwer, 2020
Gerard Aalders, Bernhard. Alles was anders, Meppel: Just Publishers, 2021
Ronald de Graaf, Friso. Het tragische leven van Johan Willem Friso, 1687-1711, Amsterdam: Boom, 2021
G.W. Kernkamp, Prins Willem II. Het onvoltooide leven van de kleinzoon van Willem van Oranje, Utrecht: Uitgeverij Omniboek, 2021
Gerard Aalders, Oranje Zwartboek. De ontluisterende geschiedenis van onze koninklijke familie, Meppel: Just Publishers, 2022
Frans Peeters, Koningsmoord op Het Loo. ‘Op doorvertellen staat de straf des doods.’ Geheimen rond de dood van Koning Willem II, Meppel: Just Publishers, 2022
Gerard Aalders, De toekomst van Oranje. Van Willem de Eerste tot Willem de Laatste, Meppel: Just Publishers, 2023
Willem de Bruin, De scheiding die niemand wilde. Nederland en België, de vereniging en de breuk, 1815-1839, Amsterdam: Atlas Contact, 2023
Flip Maarschalkerweerd, De achterblijvers. Het Hof na de vlucht van Wilhelmina, 1940-1945, Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2023
Olaf van Nimwegen, Willem V. De laatste stadhouder van Nederland, 1748-1806, Amsterdam: Prometheus, 2023
Frans Peeters, Bandiet van Oranje. François van ’t Sant, van nature een intrigant en tot alles in staat, Meppel: Just Publishers, 2023
René van Stipriaan. De zwijger. Het leven van Willem van Oranje, Amsterdam: Querido Facto, 2025
Jeroen Koch, Oranje in revolutie en oorlog. Een Europese geschiedenis, 1772-1890, Amsterdam: Boom, 2026
Olaf van Nimwegen, Willem Lodewijk van Nassau. Stadhouder van het noorden, 1560-1620, Amsterdam: Prometheus, 2026
Gert Oostindie (red.), De koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau (set), Amsterdam: Boom 2026
Gert Oostindie & Karwan Fatah-Black (eds.), European monarchs & colonialism, Leiden: Leiden University Press, 2026
Jasper van der Steen, De Nassaus. Een vorstelijk familiebedrijf, 1500-1800, Amsterdam: Prometheus, 2026